Bergson: "there is no common measure between mind and language."

Twijfel

“Hij die niet twijfelt leert niet”

D.V. Coornhert (1585)

De volledige tekst is als volgt: “Hij die niet twijfelt leert niet, want blijvend op zijn oude plaats gaat hij niet voorruit, komt hij niet waar hij nooit eerder was, ziet niet wat hij nooit eerder gezien had gezien, waaraan zou hij dan twijfelen?”

Het is wellicht niet zo duidelijk wat hier oorzaak en gevolg is; zet twijfel aan tot ‘reizen’ of leidt het ‘reizen’ tot twijfel? De vraag die hij stelt, is in ieder geval duidelijk, iemand die de wereld neemt zoals hij is - zoals een klein kind dat nog niets anders gezien heeft als de gebruiken in zijn ouder huis - zal zich nooit afvragen ‘of het ook anders kan’. Het blijft natuurlijk lastig, of deze twijfel zo fundamenteel moet worden dat iedere vraag naar waarheid en juistheid moet worden opgeschort. Coornhert verbindt de twijfel met het leren. Kennelijk is twijfel noodzakelijk alvorens een mens kan leren. Twijfel maakt onderzoekend en leergierig, misschien nog wel meer dan dat fouten dan doen. Erasmus vond dat vergissingen aanleiding zijn tot leren. Twijfel is volgens Coornhert als genoeg, fouten of vergissingen, zouden misschien ook wel bijdragen aan het leerproces, maar twijfel ook. De twijfel betreffende het juiste en het goede zet een zoektocht in naar mogelijkheden waarbij de rede leidend is om een goed besluit te nemen.