Bergson: "there is no common measure between mind and language."

waarheid en ijdelheid

"Het belang van de waarheid moet wijken voor het belang van de ijdelheid en de trots"
Arthur Schopenhauer (1818-30)

Een van de handschriften van Schopenhauer bevat de Eristische Dialectiek over de 'kunst van het gelijk krijgen'. Hierin constateert hij dat de mens niet louter een rationeel wezen is, dat in zijn dialogen en discussies zuiver logisch redeneert, maar dat de mens vooral bezig is, zijn eerdere uitspraken, goed te praten. Een mens spreekt voordat hij denkt en wil vervolgens, nadat hij heeft nagedacht of iemand anders dat gedaan heeft, niet zijn ongelijk toegeven. Een mens zal alles op alles zetten om zijn eerder genomen standpunt niet te hoeven herzien. De ijdelheid gaat boven de waarheid. Hier zijn heel wat methodieken voor, die Schopenhauer stuk voor stuk beschrijft.

Een deel hiervan kun je ook terug vinden onder
Thou Shalt Not Commit Logically Fallacies, een leuke poster, alleen dan uitgelegd als wat je vooral niet moet doen, als je zuiver wilt redeneren. En met Schopenhauer in de hand kunnen we ons dus afvragen of we dat wel kunnen zuiver redeneren.

gebondenheid

“It isn't possible to go ahead without leaning on the past and taking advantage of the effort and achievements of the generations which precede us.”

Antoni Gaudi

Een citaat dat mooi voor zichzelf spreekt over vooruitgang in gebondenheid aan dat wat eraan vooraf ging. Het is een gebondenheid die vrijheid en mogelijkheden schept. Het is een citaat dat geloof in vooruitgang veronderstelt. Bijzonder genoeg heeft Gaudi in de constructie van zijn werk, juist oude bouw-constructies losgelaten. Hij heeft gekeken naar de natuur en vervolgens hier zijn zuilen / pilaren van de Sagrada Familia op gebaseerd: bomen en hun stammen.

Eigenlijk valt hier weinig aan toe te voegen. Behalve dan wellicht een ander citaat van dezelfde persoon, over de bouw van de Sagrada Familia. Waar ik toch wel aan toe wil voegen dat de bouw nu hard gaat. “The construction of the Sagrdada Familia is slow, because the Master of this work isn’t in a hurry”. Los van de vraag wie bedoeld wordt met “Master” is het een heerlijke gedachte om rust en tijd te hebben. En zelfs als Gaudi zichzelf bedoeld zou hebben - voor wie de tijd, net zoals voor ieder van ons, beperkt is, dan nog: menig mens heeft alle tijd, we lijken het alleen zo vaak te vergeten. Dit ‘alle tijd’ roept een herinnering bij mij op naar een uitspraak waar ik de bron niet meer van weet - behalve dan dat ik het volgens mij gelezen heb - over het halen van een bus/trein eerder dan gepland. De ene persoon toonde zijn vreugde dat ze een bus eerder hadden, zo waren ze eerder op hun bestemming waar ze in afwachting van een lezing zouden zijn, waarop de ander aan hem vroeg: ‘wat ga je met die tijd doen? Je kunt hem niet bewaren.”

Kennis, werkelijkheid en geluk

"Er bestaat geen kennis van de intrinsieke aard van de werkelijkheid los van zijn relatie tot de wensen en belangen van menselijke individuen."

Richard Rorty (1991/1993)

Wellicht is dit niet zo’n bijzonder citaat, hoewel het natuurlijk altijd wel een interessante gedachte is om vast te houden wanneer iemand stelt dat iets waar is. Heidegger stelt iets vergelijkbaars, namelijk dat geen waarheid is voordat er een Dasein is.
Wat zo bijzonder aan deze uitspraak is, is dat het zoeken naar kennis en geluk in de kern dus hetzelfde is; er bestaat geen fundamenteel verschil tussen het zoeken naar waarheid en het zoeken naar geluk. Behalve dan dat geluk algemener is. Beiden vinden hun oorsprong in wensen, verlangens en belangen.

Heerschappij door geweld

"Overreding is niet het tegenovergestelde van heerschappij door geweld, het is er enkel een vorm van.”

Hannah Arendt (1954)

Het zou me niets verbazen als je het oneens bent met dit citaat. Doorgaans vinden we overtuigen en overreden een geaccepteerde en zeker niet een gewelddadige vorm van heerschappij, laat staan dat we het geweld zouden noemen. Overtuigen met argumenten, dat moet toch kunnen.

Toch is hier een kanttekening bij te plaatsen. Heel wat overredingen krijgen vorm op basis van de eristische dialectiek (Schopenhauer: de kunst van het gelijk krijgen). Een tactiek die weinig te maken heeft met logisch redeneren en feitelijke situaties en uitgangspunten. Overreden en overtuigen heeft dan meer te maken met iemand de mond snoeren met woorden, dan met overtuigen op basis van waarheid (objectieve werkelijkheid, dat wat gebeurt / gebeurt is), waarachtigheid (persoonlijke werkelijkheid, eerlijk naar jezelf en de ander) en juistheid (sociale werkelijkheid, dat wat we normaal vinden), zoals Habermas dit beschrijft in zijn machtsvrije discours. Wanneer waarachtigheid, juistheid en waarheid de basis vormen van het gesprek dan kunnen mensen actief instemmen met dat wat er gedaan gaat worden, dan is er sprake van gemeenschappelijke macht. Als deze persoonlijke overtuiging op basis van waarheid, waarachtigheid en juistheid ontbreekt, dan is het al gauw een gewelddadige vorm van heerschappij. Ook het woord is gewelddadig, en daarmee het overtuigen op basis van het woord.

Overigens kan ook bij een gemeenschappelijke overtuiging en dus bij gemeenschappelijke macht de werkelijkheid valselijk geïnterpreteerd zijn, we kunnen immers maar met moeite bepalen of we juist waarnemen. In de gemeenschappelijke besluitvorming kan echter deze mogelijke vergissing wel verdisconteerd worden; “we zouden ons kunnen vergissen, mocht dit zo blijken, dan moeten we de situatie en het besluit heroverwegen”.