Bergson: "there is no common measure between mind and language."

Het wezen van de ethiek

Het wezen van de ethiek is het intuïtieve inzicht dat er tussen ik en jij geen verschil is.

vrij naar Arthur Schopenhauer (1788-1860) en Thomas Mann (1875-1955)

Een mens zit gevangen in het principium individuationis. De mens leeft met de voorstelling dat er een wezenlijk verschil is tussen hem en de wereld. Een wereld die hij louter zelf gevormd heeft, waarin hijzelf het middelpunt vormt en waarin hij continu streeft om zelf zo veel mogelijk vrij te zijn van leed en waarin zoveel mogelijk plezier en vreugde wordt nagestreefd. Wat er met anderen gebeurt is altijd van minder belang dan wat er met hemzelf gebeurt. In wezen is de wil die alles in de wereld doet leven, een en dezelfde wil die zich op verschillende wijzen toont in individueel leven. Zo gedacht bestaat er dus geen verschil tussen ik en de wereld.

Het inzicht is intuïtief, omdat kennis van de ethiek een mens niet ethisch doet handelen, niet zoals kennis over de kunst een mens niet tot kunstenaar maakt.

waarheid en ijdelheid

"Het belang van de waarheid moet wijken voor het belang van de ijdelheid en de trots"
Arthur Schopenhauer (1818-30)

Een van de handschriften van Schopenhauer bevat de Eristische Dialectiek over de 'kunst van het gelijk krijgen'. Hierin constateert hij dat de mens niet louter een rationeel wezen is, dat in zijn dialogen en discussies zuiver logisch redeneert, maar dat de mens vooral bezig is, zijn eerdere uitspraken, goed te praten. Een mens spreekt voordat hij denkt en wil vervolgens, nadat hij heeft nagedacht of iemand anders dat gedaan heeft, niet zijn ongelijk toegeven. Een mens zal alles op alles zetten om zijn eerder genomen standpunt niet te hoeven herzien. De ijdelheid gaat boven de waarheid. Hier zijn heel wat methodieken voor, die Schopenhauer stuk voor stuk beschrijft.

Een deel hiervan kun je ook terug vinden onder
Thou Shalt Not Commit Logically Fallacies, een leuke poster, alleen dan uitgelegd als wat je vooral niet moet doen, als je zuiver wilt redeneren. En met Schopenhauer in de hand kunnen we ons dus afvragen of we dat wel kunnen zuiver redeneren.

Heerschappij door geweld

"Overreding is niet het tegenovergestelde van heerschappij door geweld, het is er enkel een vorm van.”

Hannah Arendt (1954)

Het zou me niets verbazen als je het oneens bent met dit citaat. Doorgaans vinden we overtuigen en overreden een geaccepteerde en zeker niet een gewelddadige vorm van heerschappij, laat staan dat we het geweld zouden noemen. Overtuigen met argumenten, dat moet toch kunnen.

Toch is hier een kanttekening bij te plaatsen. Heel wat overredingen krijgen vorm op basis van de eristische dialectiek (Schopenhauer: de kunst van het gelijk krijgen). Een tactiek die weinig te maken heeft met logisch redeneren en feitelijke situaties en uitgangspunten. Overreden en overtuigen heeft dan meer te maken met iemand de mond snoeren met woorden, dan met overtuigen op basis van waarheid (objectieve werkelijkheid, dat wat gebeurt / gebeurt is), waarachtigheid (persoonlijke werkelijkheid, eerlijk naar jezelf en de ander) en juistheid (sociale werkelijkheid, dat wat we normaal vinden), zoals Habermas dit beschrijft in zijn machtsvrije discours. Wanneer waarachtigheid, juistheid en waarheid de basis vormen van het gesprek dan kunnen mensen actief instemmen met dat wat er gedaan gaat worden, dan is er sprake van gemeenschappelijke macht. Als deze persoonlijke overtuiging op basis van waarheid, waarachtigheid en juistheid ontbreekt, dan is het al gauw een gewelddadige vorm van heerschappij. Ook het woord is gewelddadig, en daarmee het overtuigen op basis van het woord.

Overigens kan ook bij een gemeenschappelijke overtuiging en dus bij gemeenschappelijke macht de werkelijkheid valselijk geïnterpreteerd zijn, we kunnen immers maar met moeite bepalen of we juist waarnemen. In de gemeenschappelijke besluitvorming kan echter deze mogelijke vergissing wel verdisconteerd worden; “we zouden ons kunnen vergissen, mocht dit zo blijken, dan moeten we de situatie en het besluit heroverwegen”.